-

rotmeister : Wspomnicie moje słowa

Klęski głodu w dawnej Polsce

Swego czasu oglądałem wywiad z dr Ewą Kurek o sprawach polsko-żydowskich. Padło wtedy stwierdzenie, że w Polsce w odróżnieniu od innych krajów Europy nigdy nie było klęski głodu. Poklikałem i znalazłem artykuł Antoniego Walawendera pt. „Badania klęsk elementarnych” z Roczników dziejów społecznych i gospodarczych. Tom 1. Warszawa 1931. Znalazło się tam jedno stwierdzenie dotyczące głodu w Polsce i na Litwie (który to głód wbrew słowom dr Ewy Kurek jednak się w Polsce pojawiał-choć może rzadziej niż gdziekolwiek indziej) które nasuwało podobieństwa w klęski głodu wywołanej przez Stalina na Ukrainie w latach 30-tych XX wieku. Głód wystąpił, bo zboże wywożono za granicę. A teraz fragmenty kronik z artykułu Antoniego Walawendera (plus fragment o głodzie Zygmunta Glogera z Encyklopedii Staropolskiej):

 

Zagadnieniami tymi zajmować się nie będziemy, chcemy jedynie na tym miejscu zwrócić baczniejszą uwagę na jedno bardzo dziwne zjawisko, a mianowicie, że podczas trwania głodu, wywożono zboże za granicę, i fakt, że w podobnych warunkach uderzył współczesnego pisarza nienaturalny stosunek między ceną zboża, a panującym głodem.

 

St. Górski, kanonik krakowski do Jana Dantyszka, biskupa warmińskiego (Zbiór Pamiętników Niemcewicza, t. IV, str. 37):

,,(Na Litwie) głód niezmierny już od lat czterech i wszelkie bydło wypadło... U drobnej szlachty i kmieci nienajdziesz żadnego zboża, lecz spichlerze Królowej Bony i możnych panów pełne są: z tych oni odpychając swoich, zamorskim ludziom wysoką ceną przedają. Nieszczęsne ubóstwo głodem przyciśnione, żywić się musi plewami, słomą, żołędźmi, a nieraz i wolność własną przedawać . Wielu się zatem rozchodzi do Polski, Prus, Infland, a nawet i Moskwy... Bóg lud swój ciężką plagą uderzył. Bez łez pisać o tem nie mogę. Dan w Piotrkowie 15 marca 1544”

 

Stryjkowski: Kronika polska, litewska, żmudzka i wszystkiej Rusi, t. II, str. 419, Warszawa 1846:

„Roku 1570 głód wielki w Litwie i w Polszce panował tak, iż ludzie prości ścierwy zdechłych bydląt i psów, na ostatek umarłych ludzi trupy wygrzebując jedli, aczkolwiek zboże nie nazbyt drogie było”.

 

Zygmunt Gloger, Encyklopedia staropolska

 

Głody. Nie ma kraju w Europie, który nie byłby dotknięty w różnych epokach klęską głodu, a więc doświadczyła jej nieraz i Polska. Przebiegniemy tu najprzód wszystkie wzmianki i wiadomości o głodach poczynione przez Długosza w jego „Dziejach,” zaznaczając, iż wzmianki, poczerpnięte przez tego historyka ze źródeł wieku X-go, wskazują, że już wówczas podstawą bytu ekonomicznego w narodzie było rolnictwo. W społecznościach bowiem, żyjących przeważnie z łowiectwa, klęski rolnicze nie powodują głodów. W r. 987, powiada Długosz, zdarzył się głód ciężki i powszechny, gdy urodzaje w całym prawie świecie chybiły. Klęska ta, we wszystkich krajach wiele sprzątająca ludzi, dotknęła razem i Polskę, gdzie wyludniła wiele miast, wsi i osad.

Zdarzyły się roku 988 liczne i długo trwające wód wylewy, po których nastąpiło lato skwarne i dla wielu płodów przyrodzonych szkodliwe; skąd urodzaje nie wszędy jednakie, w znacznej części chybiły. Susza z wiosny przeszkodziła zasiewom jarzyn, na domiar złego spadł śnieg obfity, po którym ciągłe znowu nastały deszcze, nie dopuszczające siewów ozimych, co wszystko głód sprawiło. W r. 1003 dwojaka klęska, mór i głód, nawiedziły i srodze utrapiły ziemię polską. Głód, mór i zaraza panowały (r. 1007) nie tylko w Polsce, ale i w całym prawie świecie, wyludniając wiele miast i włości. Z przyczyny nieurodzaju, który (r. 1053) dotknął był kraje polskie, głód, dłużej roku trwający, ciężko Polaków utrapił. Zima (r. 1125) nadzwyczaj była ostra. Powymarzały i zasiewy, skąd potem był głód ciężki. W r. 1158 nastąpił głód wielki, który siła ludzi wytępił i Polskę ciężką niedolą utrapił.

W r. 1221, gdy skutkiem panujących przez całe lato deszczów, bydlętom domowym zabrakło paszy, upadały naprzód obory, a potem nastał głód, który przez 3 lata nie ustając, siła ludzi, a zwłaszcza wieśniaków, dla braku żywności wymorzył i tak dalece wytępił, że wiele wsi i miasteczek z ludności ogołoconych stało prawie pustkami. Rok trzeci tego głodu (1224) był dla dobytku domowego i dla ludzi najzgubniejszy. Gdy r. 1235 zasiewy wiosenne i jesienne z przyczyny zbyt tęgiej zimy i słot ustawicznych poprzepadały, nastał głód, który całej Polsce przez czas długi dokuczał. Roku 1253 od świąt Wielkiejnocy do d. 25 lipca dniem i nocą deszcz padał. Z tej ustawicznej słoty powódź poznosiła zboża i z napaści Litwinów ziemia Wizka zamienioną została w step dziki i pustynię. R. 1282 głód straszliwy nie tylko Polskę, ale Czechy, Niemcy i inne kraje srodze trapił. Była po wsiach i między ludem przez całe dwa lata tak wielka nędza, że wielu, chroniąc się przed śmiercią i głodem, odbiegało swoich domów, żon i dzieci i wynosiło się do Węgier i Rusi, gdzie sroższa jeszcze spotykała ich niedola.

Większy jeszcze głód doskwierał Czechom, gdzie matki z głodu własne zjadały dzieci. Z tej nędzy wyrodził się potem mór straszliwy. R. 1310 we Włoszech, Polsce, Czechach i Niemczech, w niedostatku chleba i zboża, ludzie przymuszeni byli żywić się trawą i korzonkami. Trzyletnia klęska głodu w Polsce trwała od r. 1316 do 1319. Później głód srogi panował w r. 1362 za Kazimierza Wielkiego, który w różnych częściach swego królestwa otworzył wówczas zamożne śpichrze i zgłodniałemu ubóstwu nakazał śpiesznie udzielać z nich zasiłki. Którzy zaś z krajowców nie mieli pieniędzy na zakupienie zboża, otrzymywali je na zamianę, albo za pracę. Król ten w latach głodowych przedsiębrał roboty publiczne, np. budowanie zamków i kopanie kanałów, dla dostarczenia pracy wszystkim głodnym, którym płacono zbożem przechowywanem w jego zasobnych śpichrzach.

W r. 1391 tak wielki głód panował na Litwie, że gdyby kr. Władysław Jagiełło nie był Litwy zaopatrzył z Polski we wszelkiego rodzaju żywność, mieszkańcy, tak szlachta jak i chłopi, byliby bez wątpienia powynosili się z kraju, a Krzyżacy snadnoby byli Litwę wówczas opanowali, gdyż ani rycerstwo utrzymać się na załogach, ani lud wiejski nie mógłby obsiać roli. R. 1408 tenże król, dowiedziawszy się, że Litwę również srogi głód uciskał, na prośbę wiel. ks. lit. Witolda kazał otworzyć we wszystkich królewszczyznach ziemi Kujawskiej śpichrze, które staranny i zabiegliwy Zaklika z Międzygorza, kanclerz Królestwa Polskiego i Jan z Obichowa, kasztelan szremski, starostowie kujawscy, w ciągu lat kilku zbożem byli napełnili, i wysłał do Litwy 20 dużych statków zbożem ładownych, które spuszczono Wisłą aż do Ragnety a stamtąd miano Niemnem w górę holować. Ale skoro tylko przybiły do Ragnety, rozkazał je schwytać mistrz pruski, Ulrych von Jungingen, który na usprawiedliwienie swego bezprawia twierdził, „jakoby na tych statkach wieziono broń dla pogan przeciwko chrześcijanom.” W rzeczy samej uczynił to z zazdrości i gniewu, że zboże w śpichrzach krzyżackich przechowywane, które Litwini za drogą cenę kupować by musieli (jak to dawnemi laty bywało), przez ów dowóz stałoby się dla nich niepotrzebnem. To zaś bezprawne pochwycenie zboża polskiego dało powód i pierwsze hasło do wojny Polski i Litwy z zakonem Krzyżackim, która doprowadziła do Grunwaldu. Rok 1417 należał także do głodowych.

W r. 1438 z powodu nieurodzaju płacono korzec żyta po florenie czyli dukacie, co na owe czasy było ceną nadzwyczaj wysoką. W r. 1440 ludzie skutkiem głodu żywili się chlebem wypiekanym z ziół, liści i korzonków. W r. 1448 królowa Zofja, matka Kazimierza Jagiellończyka, nie mogąc ze znacznym dworem długo bawić w Wilnie dla wielkiego głodu, który wówczas Litwę dotknął, powróciła do Korony zaraz po Wielkiejnocy. Z innych źródeł wiemy o głodzie w r. 1470, wywołanym szkodami zrządzonemi przez myszy w polach. Ze statutów litewskich widzimy, iż ludzie z głodu nieraz zaprzedawali siebie w niewolę. Jakoż w roku 1529 postanowiono, iż sprzedający siebie lub dziecko w głodzie odkupić się może. Statut drugi z r. 1564 dodał, że każdy może zwrot sumy, za którą się sprzedał, odłożyć przez lata. Podczas głodu poruszały się całe osady i chodziły po kraju za wyżywieniem. Zamożniejsze klasztory, duchowni i szlachta kazali gotować dla tych przechodniów posiłek. Prusy w r. 1557 a Litwa w r. 1570 doznały ciężkich głodów. W Inflantach r. 1598 zjadali z głodu ludzie jedni drugich. Po mokrem lecie r. 1627 chłopi wielkopolscy tylko żołędzią się żywili. Na Podolu w r. 1638, wiele ludzi zaprzedało się z powodu głodu w niewolę; do grochu i prosa mieszano wówczas mąkę z kory drzew i ziół suszonych, aby objętość chleba powiększyć.

Na Wołyniu w latach 1699 i 1700 jedni z głodu wyschli a drudzy znowu puchli. W r. 1710 dotknięta została takim głodem Litwa, że żyto sprowadzano do Wilna z Wołynia, chłopi zjadali konie, psy i koty, zdarzyły się wypadki zabicia i spożycia podróżnych przez karczmarzy. Głody te opisuje Rzączyński. Kitowicz pisze w swych pamiętnikach, że gdy w początkach panowania Augusta III głód panował, wiele głodnego ludu schodziło się do Warszawy. Majętniejsi robili składki: każdemu głodnemu dawano codzien porcję chleba. Byli ludzie z długimi biczami, „bicznikami” zwani, którzy zganiali ową hołotę do miejsc wskazanych na rozdzielanie chleba, niejeden bowiem w nadziei, że więcej po domach nażebrze, nie stawił się po odbiór porcyi chleba. Ostatnią wędrówkę głodnych ludzi pamiętamy około r. 1865, kiedy kilkanaście tysięcy ludności z dotkniętych wielkim nieurodzajem okolic Sejn, Suwałk i Kalwaryi, wyszło szukać zarobku na Mazowsze i Podlasie.

http://literat.ug.edu.pl/glogers/0013.htm



tagi: klęski głodu w polsce i na litwie 

rotmeister
4 czerwca 2017 22:30
9     1008    4 zaloguj sie by polubić
komentarze:
rotmeister @rotmeister
4 czerwca 2017 22:32

No i teraz trzeba by odpowiedzieć: kto i gdzie przechowywał te zboże, kto i za ile je sprzedawał, kto i za ile kupił, no i (stara śpiewka) komu to służyło i le ten ktos na tym zarobił?

zaloguj się by móc komentować

rotmeister @rotmeister
5 czerwca 2017 08:42

Wybrane fragmenty, świadczące o tym jacy ci Polacy to "egoiści", "samoluby", tutaj zawsze "człowiek człowiekowi wilkiem", a za granicą....

"Później głód srogi panował w r. 1362 za Kazimierza Wielkiego, który w różnych częściach swego królestwa otworzył wówczas zamożne śpichrze i zgłodniałemu ubóstwu nakazał śpiesznie udzielać z nich zasiłki. Którzy zaś z krajowców nie mieli pieniędzy na zakupienie zboża, otrzymywali je na zamianę, albo za pracę. Król ten w latach głodowych przedsiębrał roboty publiczne, np. budowanie zamków i kopanie kanałów, dla dostarczenia pracy wszystkim głodnym, którym płacono zbożem przechowywanem w jego zasobnych śpichrzach".

 

"W r. 1391 tak wielki głód panował na Litwie, że gdyby kr. Władysław Jagiełło nie był Litwy zaopatrzył z Polski we wszelkiego rodzaju żywność, mieszkańcy, tak szlachta jak i chłopi, byliby bez wątpienia powynosili się z kraju"

 

"R. 1408 tenże król, dowiedziawszy się, że Litwę również srogi głód uciskał, na prośbę wiel. ks. lit. Witolda kazał otworzyć we wszystkich królewszczyznach ziemi Kujawskiej śpichrze, które staranny i zabiegliwy Zaklika z Międzygorza, kanclerz Królestwa Polskiego i Jan z Obichowa, kasztelan szremski, starostowie kujawscy, w ciągu lat kilku zbożem byli napełnili, i wysłał do Litwy 20 dużych statków zbożem ładownych"

 

"Zamożniejsze klasztory, duchowni i szlachta kazali gotować dla tych przechodniów posiłek".

 

"Kitowicz pisze w swych pamiętnikach, że gdy w początkach panowania Augusta III głód panował, wiele głodnego ludu schodziło się do Warszawy. Majętniejsi robili składki: każdemu głodnemu dawano codzien porcję chleba. Byli ludzie z długimi biczami, „bicznikami” zwani, którzy zganiali ową hołotę do miejsc wskazanych na rozdzielanie chleba, niejeden bowiem w nadziei, że więcej po domach nażebrze, nie stawił się po odbiór porcyi chleba".

zaloguj się by móc komentować

rotmeister @rotmeister
5 czerwca 2017 08:44

Szkoda, że komentarzy nie można edytować-bo bym wyżej dodał, że ci Litwini to trochę Polakom zawdzięczają, i to nie tylko "przymusowa polonizacja" była.

zaloguj się by móc komentować

parasolnikov @rotmeister
5 czerwca 2017 09:22

Może na początku przyszłego roku zrobię edycje ale przez jakieś 10-15 min najwięcej.
Na razie moge tylko pogratylować cyku notek :)

zaloguj się by móc komentować

chlor @rotmeister
5 czerwca 2017 13:23

Niektóre opisy dosyć absurdalne, choćby żywienie się zwłokami wykopanymi z cmentarza. Nie byłoby smaczniej coś se upolować w lesie, czy w rzece, jeziorze?

zaloguj się by móc komentować

Czepiak1966 @chlor 5 czerwca 2017 13:23
5 czerwca 2017 14:57

I ryzykować czapę za kradzież z dóbr pańskich?
zaloguj się by móc komentować

chlor @rotmeister
5 czerwca 2017 18:36

Chyba łatwy wybór: śmierć z głodu, czy przykrości wynikłe z ewentualnego przyłapania na kłusownictwie. Ludożerstwo było dla odmiany legalne? Posiadacze "dóbr pańskich" nie martwili się wymarciem siły roboczej?

zaloguj się by móc komentować

chlor @chlor 5 czerwca 2017 18:36
5 czerwca 2017 18:37

Choroba, to miało iść do Czepiaka, znów nie ten guzik

zaloguj się by móc komentować

Czepiak1966 @chlor 5 czerwca 2017 18:36
6 czerwca 2017 13:21

Może po prostu byli tacy, którzy ryzykowali dla świeżego mięska i tacy, którzy woleli nie ryzykować. Kronikarze zaś wspominają o tych drugich, ponieważ zachowania takie naruszają tabu w sposób dla czytelnika wstrząsający?

Ukłony.

zaloguj się by móc komentować

zaloguj się by móc komentować